Jak mi minął rok 2017

Czytam w dzisiejszej Wyborczej:
Ankietowani przez CBOS Polacy ocenili rok 2017 jak najlepszy ze wszystkich dotychczasowych po 1989 r.
Aż o 11 punktów procentowych w porównaniu z ubiegłym rokiem wzrosła ocena 2017 r. dla Polski. Pozytywnie miniony rok ocenia prawie połowa – 49 proc. ankietowanych. Lepsze oceny miał tylko rok 1989 – pozytywnie oceniło go wówczas 62 proc. badanych. Najgorsze wyniki notowaliśmy w 2001 (8 proc.) i 1992 (9 proc.).

I myślę sobie:
a) albo nie jestem Polakiem
b) CBOS do mnie nie dotarł.

Niestety, dla mnie rok 2017 to przerażający okres, kiedy nie tylko z Wochenschau (niemieckie kroniki filmowe z końca lat 30-tych), które prof. Jerzy Bossak profetycznie pokazywał nam w Szkole Filmowej – mogę dowiedzieć się i poczuć jak wygląda na co dzień faszyzacja kraju.

Krok po kroku, coraz szybciej i bezczelniej władza zagarnia wszystko, co nam do godnego życia potrzebne.
Likwidacja niezależnego życia publicznego. (Sądy, konstytucja,trójpodział władzy itp. Itp).
O kolejnych haniebnych decyzjach tego monopartyjnego systemu dowiadujemy się codziennie.
Powoli przyswajamy te niepohamowane działania.
To jest najgroźniejsze.
I jeszcze totalny brak wyobraźni moich rodaków.
Führer też został wybrany w demokratycznych wyborach.
Życzę Prezesowi, żeby lepiej skończył.
To moja przestroga, nie tylko dla Prezesa, na 2018 rok.

Katorga w ławkach

Na Czatach PiS rujnuje dorobek polskiej szkoły

Ponad osiem godzin w szkole. Tylu godzin lekcyjnych jednego dnia nie pamiętam. W moim liceum w 40-tysięcznym mieście w latach sześćdziesiątych najdłuższe dni lekcyjne miały po siedem godzin. Na tej ostatniej godzinie byliśmy zmęczeni, skupić się już nam było trudno.

Wtedy nie było wolnych sobót i program tygodniowy rozkładał się na sześć a nie na pięć dni, rozłożyć program było łatwiej. Cztery dni po sześć lekcji, jeden dzień z siedmioma lekcjami, i w soboty ulgowo – pięć lekcji. W dodatku to było w jedenastej klasie, kiedy byliśmy dorośli, mieliśmy po 18 lat.

W klasie było nas dwadzieścia parę osób. W ostatnich dziesięcioleciach mamy klasy szkolne po trzydzieści, a nawet trzydzieści parę osób, mimo mniej licznych roczników. Poprzednie rządy nie zauważyły, albo nie chciały zauważyć, że rosnąca zamożność kraju powinna pozwolić szkołom na mniejsze oddziały. Liczył się rachunek ekonomiczny, a ten wskazywał na mniejszy koszt uczenia w szkołach dużych o licznych klasach.

Wrażliwszym, albo zwyczajnie słabszym dzieciom dzieciom ciężko było w tych warunkach. Nauczycielom też niełatwo. Brakowało czasu na poznanie i rozumienie poszczególnych uczniów, na spokojne wyłożenie lekcyjnego tematu. Stąd miłość do kartkówek, testów i licznych zadań domowych.

Na tę sytuację nałożyła się reforma oświaty minister Zalewskiej. Z reorganizacją sieci szkół i nowymi podstawami programowymi. W tym roku nowymi programami obejmuje klasy pierwsze, czwarte i siódme. Te ostatnie skazuje na wysiłek wyjątkowy: muszą w rok przerobić materiał półtoraroczny. Czternastolatki mają mieć po siedem – osiem lekcji dziennie, żeby z tym zdążyć.

A jeszcze nasze szkoły są przyzwyczajone do zadawania dzieciom prac domowych, kiedy nie zdołają przerobić materiału dostatecznie. Czy ktoś o zdrowych zmysłach może oczekiwać, że uczeń po ośmiu godzinach wysiłku szkolnego jest zdolnym brać się na nowo do nauki wieczorem w domu?

W podstawówkach przybywa uczniów i klas, a budynki pozostają te same. Trzeba upchać te dzieci, nawet na zmiany: jedne od ósmej rano, inne od wpół do ósmej, inne od trzynastej. Jedne kończą naukę po południu, inne wieczorem, i wydaje się, że tym razem najgorzej mają uczniowie w większych miastach.

W Warszawie, w nowych dzielnicach, gdzie też i dzieci jest dużo, likwidacja gimnazjów sprawiła, że w podstawówkach nauka trwa od świtu do godzin wieczornych, nawet do osiemnastej. Ograniczane są świetlice, nie ma zajęć dodatkowych, W ostatnich klasach podstawówki dochodzi nowy przedmiot: doradztwo zawodowe. W tym roku w klasie siódmej, w przyszłym także w klasie ósmej, żeby dzieci więcej wiedziały o możliwościach wyboru zawodu. Tylko to jeszcze mocniej przeładowuje program.

W jednej z warszawskich szkół zaproponowano dziewiąte godziny lekcyjne. W innej – naukę w soboty. Będą zebrania i narady z rodzicami. Cokolwiek postanowią, nie zmniejszy to obciążenia dzieci, w siódmej klasie mają od 34 do 40 godzin lekcyjnych w tygodniu, jeżeli doliczy się niby dobrowolne religię albo etykę. W starym systemie czternastolatkowie, czyli pierwsza gimnazjalna klasa, mieli 29 godzin.

Dobrze sumuje sytuację Gazeta Wyborcza z 11 października na pierwszej stronie tytułem: „Przemęczone siódme klasy. Lekcje do upadłego”. Dziennikarka w rozmowie z matką siódmoklasistki z Warszawy dowiaduje się, że jej córka spędza w szkole 10 (słownie: dziesięć) godzin. W tygodniu ma 39 lekcji, do tego dwie godziny religii lub etyki do wyboru, a jeszcze dojdzie to poradnictwo zawodowe…

Tyle godzin w ławkach, jak w dybach. Młode ciało potrzebuje ruchu, powietrza. Nadmierne obciążenie wywołuje bóle głowy, bóle brzucha. Dzieci mają kłopot z zasypianiem wieczornym i porannym wstawaniem. Pojawiają się depresyjne nastroje, kiedy z dnia na dzień się za programem nie nadąża, mnożą się złe oceny, a zaległości narastają. I jeszcze ta groźba, że się nie dostanie do wybranego liceum, bo w przyszłym roku do szkół średnich startować będzie nie trzysta, a siedemset tysięcy uczniów, dwa roczniki.

Na przemęczenie dzieci już zwracają uwagę psycholodzy i rzecznik praw dziecka. Ministerstwo tworząc taki system potraktowało uczniów, jakby wierzyło, że można ich zamienić w odporne na zmęczenie roboty, wkładające do mózgów ciągi informacji.

Zamożniejsi rodzice umieszczają dzieci w mniej licznych klasach szkół prywatnych. Dla rodziców których na prywatne szkoły nie stać, a dziecko w powszechnej szkole cierpi, istnieje system nauki domowej, ostatnio ograniczanej. Niestety, nie nadaje się do zastosowania w domach, w których oboje rodzice pracują i nie ma osoby, zdolnej nad takim nauczaniem czuwać.

Ponieważ jednak pewne jest, że dzieci potrzebujących wyjęcia z systemu będzie więcej, zamieszczamy tu rozmowę z matką trojga dzieci, która po doświadczeniach szkolnych pierwszego dziecka, dwoje pozostałych kształci w systemie domowym. Może jej doświadczenia komuś pomogą.

Byle jakie będą Rzeczypospolite

Na czatach reforma edukacji likwidacja gimnazjów

O planach PiS-u dotyczących polskiej szkoły wiadomo było niemal od początku. Wiadomo było, że PiS te plany wdroży pomimo permanentnego ich nieprzygotowania. Jest bowiem w projektach partii rządzącej coś na kształt nonszalancji, pewnej takiej dezynwoltury: co dla innych byłoby zaledwie wstępnym pomysłem czy zarysem idei, dla PiS jest dopiętym na ostatni guzik projektem gotowym do realizacji. Stąd hasło „Nie dla chaosu w szkole!”, które towarzyszyło od początku tym projektom, krzyk rozpaczy nauczycieli, rodziców, ekspertów od edukacji i samych uczniów.

Reforma min. Zalewskiej ma chyba nie tylko w moim skromnym odczuciu trzy zasadnicze cele – oszczędność, upartyjnienie szkolnictwa – od poziomu kuratoryjnego, poprzez dyrektorski, aż po nauczycielski, oraz zmiana priorytetów wychowawczych i pryncypiów edukacyjnych.

Oszczędność jest już dziś widoczna gołym okiem – zwalnia się tłumy nauczycieli i terroryzuje ich groźbą dalszych zwolnień. Powszechne nauczanie redukuje się o 1 rok (była sześcioletnia szkoła podstawowa plus trzyletnie gimnazjum, teraz będzie ośmioletnia podstawówka)… Oszczędność na edukacji oznacza krótszą i gorszą szkołę dla Polaków, co podnoszą wszystkie autorytety bijące na alarm przeciwko tej reformie.

O upartyjnieniu trudno cokolwiek dodać, poza tym, że szkołą upartyjnioną, ba! upartyjnionym szkolnictwem łatwiej rządzić. Nawet nie trzeba powoływać sekretarzy podstawowej organizacji partyjnej, bo tylko czekać, aż wymogiem zasadniczym zatrudnienia w szkole będzie przynależność do PiS, no, ostatecznie szczera sympatia.

A priorytety wychowawcze? Szkoła do tej pory zmierzała ku otwartości, ciekawości poznawczej, odkrywaniu świata, racjonalizmowi, umiłowaniu pokoju. Teraz ma się to odwrócić, co widać po podstawach programowych i planach lekcji. Będzie dużo katechizmu, apoteoza wojennego znoju i krwawej ofiary za ojczyznę, pedanteryjna historiografia Polski kosztem wiedzy o świecie, historii powszechnej.

Jaki człowiek zostanie ukształtowany tym sposobem? Wszystko zależy od nauczycieli. Pamiętamy wszak czasy komuny, kiedy także programy były przepełnione ideologią socjalistyczną, a mimo to nie wyrośliśmy na uległych sympatyków reżimu, przeciwnie, wielu z nas upadek komuny przyjął z aplauzem, euforycznie.

Edukatorzy zastanawiają się, na ile możliwe będzie odtworzenie drugiego obiegu edukacyjnego, jak w tamtych czasach, kiedy prawdziwą wiedzę zdobywało się nieoficjalnie, pokątnie. To nasi rodzice i szlachetni nauczyciele przekazywali nam wszystko, czego zabrakło w ówczesnych podręcznikach. Teraz może w tym pomóc internet, który uczynił ze świata globalną wioskę i spowodował, że dostęp do informacji jest daleko łatwiejszy, niż za PRL-u. Może więc nie ma co biadolić, tylko należy zacząć się organizować w dziele usuwania szkód i braków edukacyjnych, jakie zaproponowała min. Zalewska?

Wszyscy wiemy, że architektem wszelkich obecnych zmian w Polsce jest sam Jarosław Kaczyński. Dlaczego zapragnął cofnąć reformę edukacji wprowadzoną przez konserwatywny rząd Jerzego Buzka, który przywrócił gimnazja, i cofnąć szkołę do czasów PRL-u, fundując ośmioletnią podstawówkę?

„Niewiele brakowało, a nie zdałbym”. Tak Kaczyński opisał tajemniczy epizod w szkole.

Okazuje się przy tym, że Jarosław Kaczyński, jak pisze „Gazeta Wyborcza”, miał dwóje aż z trzech przedmiotów: przysposobienia wojskowego, polskiego i angielskiego:
„Kaczyński miał dwóje i wyrzucili go z liceum? Seweryn: Byliśmy razem w szkole”.

Profesor Andrzej Jaczewski, który pracował wówczas w liceum, do którego uczęszczał Jarosław Kaczyński, opisuje szczegółowo, jak w sprawie jego promocji do następnej klasy interweniował kurator oświaty, sam Jerzy Kuberski (późniejszy minister oświaty):
„Jarosław Kaczyński nie zdał z X do XI klasy liceum. Dlatego mamy deformę szkolnictwa?”

Być może zatem główny architekt „dobrej zmiany” nie ma specjalnego nabożeństwa do edukacji i dlatego postanowił polską szkołę zdewastować.

Od ubiegłego roku śledzę z wielkim niepokojem wszystko, co się dzieje wokół oświaty w naszym kraju, ponieważ z wykształcenia jestem pedagogiem.

Ogólnopolski Dzień Protestu Nauczycieli – to spotkanie, zorganizowane m.in. przez Związek Nauczycielstwa Polskiego 10 października 2016 roku, z udziałem przedstawicieli ugrupowań politycznych, ale nie tylko: przemawiała wówczas wzruszająco Maja Komorowska.

Nie dla chaosu w szkole! – to protest pod siedzibą MEN, w którym wzięły udział organizacje pozarządowe. 1 września 2016 wykrzyczeliśmy: „Nie dla rewolucji w oświacie, nie dla indoktrynacji politycznej uczniów, nie dla zmian w szkolnictwie, wprowadzanych bez konsultacji z nauczycielami, ekspertami, rodzicami i uczniami, nie dla centralnego ręcznego sterowania edukacją.”

23 sierpnia 2016 – wywiad z Arturem Sierawskim, który współuczestniczył w planach zorganizowania przez Związek Nauczycielstwa Polskiego szerokiej koalicji organizacji edukacyjnych sprzeciwiających się pospiesznej i nieuzasadnionej reformie oświaty zapowiedzianej przez PiS.

Relacja z Manifestacji ZNP pod hasłem „STOP REFORMIE EDUKACJI!” – przeciwko planom niszczenia dorobku polskiej oświaty, 19 listopada 2016:

Pamiętamy, jak wielu z nas z wielkim zapałem zbierało podpisy pod projektem referendum w sprawie reformy oświaty, a następnie cała ta nasza praca poszła na przemiał. PiS nie życzył sobie referendum w tej sprawie, głos suwerena tym razem został zignorowany, bo nie był zgodny ze stanowiskiem jedynie słusznej partii, która postanowiła jednak tę „deformę” wdrożyć…

Dziś jesteśmy w innej rzeczywistości – polska szkoła zmienia się na naszych oczach, dzięki min. Zalewskiej.

Zdesperowani rodzice, zrzeszeni pod hasłem „Rodzice przeciwko reformie edukacji” piszą: „Niestety nasze obawy się potwierdziły. Mimo protestów, manifestacji, strajków i 910 tysięcy podpisów pod wnioskiem o referendum, zła reforma weszła w życie.”

I co dalej?

Zdjęcie pochodzi ze strony „Rodzice przeciwko reformie edukacji” 

Opinie o sytuacji Polski w UE

Kontrola praworządności w Polsce

„Podstawowym zadaniem dla następców obecnie rządzącego PiS będzie zatem przywrócenie wiarygodności instytucjom polskiego państwa, z Trybunałem Konstytucyjnym na czele. I nie chodzi tu tylko o widzimisię ideowców, zwolenników trójpodziału władzy; nawet nie o art. 2 traktatu lizbońskiego, w którym sami zobowiązaliśmy się do przestrzegania zasady rządów prawa. Chodzi przede wszystkim o to, że jednolity rynek – który PiS oficjalnie popiera – nie może funkcjonować bez niezależnych sądów, a inne państwa członkowskie nie pozwolą na to, aby o prawie unijnym, ich też przecież dotyczącym, współdecydowało państwo arbitralne i autorytarne. Dlatego Unia tu nam nie odpuści.” (1)

„Kiedy jednak rząd PiS – co było wydarzeniem bezprecedensowym w historii – wkroczył w kompetencje władzy sędziowskiej i sam uznał, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego nie jest wyrokiem, to Komisja wszczęła postępowanie dla skontrolowania praworządności w Polsce. W postępowaniu tym rząd PiS nie tylko neguje oczywiste fakty – bo zapewnia, że Trybunał funkcjonuje prawidłowo – ale samą podstawę interwencji Komisji: że władze unijne nie mają żadnych podstaw, by „wtrącać się” do wewnętrznych spraw Polski i naruszać jej „suwerenność”.” (1)

„Polska jest pierwszym w historii krajem Unii, któremu Komisja Europejska zagroziła uruchomieniem artykułu 7 Traktatu o Unii Europejskiej, czyli procedury karnej za poważne naruszanie zasad praworządności. Obecny spór Warszawy z Brukselą nie tylko nie wygasa, lecz staje się centralną kwestią w naszej polityce w ramach wspólnoty. Wiele wskazuje na to, że na lata zdefiniuje on też pozycję Polski w Unii Europejskiej.” (4)

„Pozostałe z wcześniej otwartych trzech frontów z Unią Europejską – gwałcony Trybunał Konstytucyjny, podporządkowanie sądów władzy wykonawczej i opór przed pomaganiem uchodźcom – pozbawione są części wad odcinka puszczańskiego. To kwestie fundamentalne, ale mimo wszystko dość abstrakcyjne. Wyrobienie sobie zdania, czy Komisja Europejska, będąca strażniczką przestrzegania prawa europejskiego, słusznie domaga się od Polski powrotu w tych dziedzinach na ścieżkę praworządności, wymaga jakiegoś namysłu, pewnego przygotowania.” (6)

„Na wniosek Junckera i Timmermansa nie tylko nasiliła działania w postępowaniu na rzecz praworządności i zagroziła sięgnięciem po art. 7, zakładający zawieszenie prawa do głosowania w Radzie UE, ale też użyła własnego narzędzia i wszczęła postępowanie dyscyplinujące w sprawie ustawy o ustroju sądów powszechnych. Decyzja, by mimo podwójnego weta prezydenta Andrzeja Dudy wobec ustaw o sądownictwie jeszcze w lipcu wzmóc presję na Polskę, nie była zwykłą wypadkową procedur Komisji, lecz miała charakter polityczny. „Dajemy Polsce miesiąc na rozwiązanie problemów” – ogłosił Timmermans w ostatnim tygodniu lipca.” (6)

„Unia chce przeczekać PiS. Nie wierzy, żeby Polacy chcieli tego, co robi rząd. Uważają, że to niemożliwe, żeby Polacy nie chcieli UE. Wszyscy myślący ludzie wiedzą, że Unia to najlepsza gwarancja pokoju w Europie. I największe osiągnięcie cywilizacyjne. Tylko ostatni bandyta może chcieć to zniszczyć! Ale po tym, co się stało z Puszczą Białowieską i sądami, Unia nie może odpuścić. Instytucje europejskie nie mogą sobie pozwolić na lekceważenie siebie i wspólnych europejskich zasad. Muszą wymagać posłuchu. Inaczej grozi to zniszczeniem odstaw, na których zbudowan jest cała Unia.” (8)

czytaj więcej…

O Europie waszej i naszej

Jak przed przystąpieniem do UE tęskniliśmy do Europy

Pochodzę ze świata zamkniętego granicami, które przypominają do złudzenia ogrodzenie więzienne. Dużo ludzi przejeżdża dziś te granice legalnie, ale sporo ucieka przez nie, ryzykując życie, tak jak zbieg z więzienia. Czterysta milionów Europejczyków wolnych i ponad sto (a jak doliczyć Rosjan, to prawie trzysta) milionów Europejczyków uwięzionych – taki jest najważniejszy rys naszego kontynentu.

Tych z krańców dzieli niedługa podróż samolotem. Tyle, żeby zjeść obiad, wypić kawę i porozmawiać z sąsiadem o pogodzie. Tych przy granicach paręset metrów. Lecz dla większości ludzi po tamtej stronie to tyle, co życie, bo albo nigdy nie odbędą tej podróży, albo muszą postawić życie na szali, by te paręset metrów przebyć.

Jesteście więc od nas straszliwie daleko, ale równocześnie bardzo blisko, bo w myślach i tęsknotach. Chociaż oderwani od Europy wolnej, uważamy ją jednak także za naszą. Mamy o niej żywe wyobrażenia, nawet jeśli nigdy nie postawiliśmy tu stopy. Czasami są to
wyobrażenia zbyt różowe, gdy mowa na przykład o materialnym poziomie życia. Czasami czarne, gdy mowa o ideowym rozbrojeniu waszej Europy, o osłabieniu woli bronienia wartości zachodniej cywilizacji. Mamy też o was sporo wiedzy, być może więcej, niż ma tutejszy przeciętny człowiek o naszej Europie. To jest wytłumaczalne.

Wy nam jesteście potrzebni, a zarazem wy bez nas nieźle dajecie sobie radę. Gorzka to prawda, a na prawdę nie ma rady. Przejmujemy się losami Europy wolnej. Nie tyle ze względów altruistycznych, ile egoistycznych, naszych własnych. To też przecież zrozumiałe. Dlatego zagrożenia ustawiamy często w innej kolejności niż wy.

Jesteśmy mało wrażliwi na to, co dzieje się między wami a waszym wielkim sojusznikiem zza Atlantyku. Nie przeraża nas ekspansja cywilizacyjnych wzorców największej demokracji świata. Nie rozumiemy antyamerykanizmu, raczej go odrzucamy, uważamy za niebezpieczny dla Europy, choć nie ma to nic wspólnego z życzeniem, by skryła się ona w cieniu wuja Sama. Czasami ten namiętny antyamerykanizm jawi się nam jako niesprawiedliwość wobec kraju, który dokonał największego wysiłku, by przywrócić Europie Zachodniej wolność (szkoda, że nie nam). A także wobec kraju, którego obywatel dał swe nazwisko wielkiemu planowi dźwignięcia Europy (szkoda, że nie nas) ze zniszczeń wojennych. Tak to widać na przykład znad Wisły.

Widać też wyraźnie, wyraziściej niż stąd, że głównym zagrożeniem dla świata waszego jest nasz świat. Pasożytniczy i ekspansjonistyczny zarazem. Popatrzcie na listę naukowych odkryć drugiej połowy XX w., jak ubogi jest w nią wkład komunizmu. A ten, co jest, ma prawie w
całości coś wspólnego z zapachem prochu. I popatrzcie na mapę polityczną świata na przykład ostatnich trzydziestu lat. Ile na niej przybyło granic z czerwonym drutem kolczastym!

Często słychać, że my stamtąd jesteśmy nieobiektywni, że mamy uraz do czerwonego koloru. Oczywiście, że go mamy. Tak jak ma uraz do rozpalonej płyty człowiek, który jej dotknął. Lecz kto lepiej zna prawdę o niej? On, który doświadczył jej właściwości, czy ten, który z
daleka obserwuje jej czerwień? Myślimy o waszej Europie, rozmawiamy o niej w domach, chcemy jej siły i wielkości. Dlatego że jesteście nam bardzo potrzebni. Silni, prosperujący i wolni jesteście dla ludzi stamtąd nadzieją, że przyszły świat nie musi być poszatkowany
zasiekami i wieżami strażniczymi (od Rosjan oddzielają nas takie same jak Niemców wschodnich od zachodnich), że jest ciągle szansa, by ich ubywało i by kiedyś znikły z naszych granic. Jesteście dla nas żywym przykładem lepszego porządku, nawet z waszymi
bezrobotnymi. Jesteście więc czymś bardzo ważnym, co zapobiega utrwaleniu w umysłach Europejczyków uwięzionych zrezygnowanego przekonania, że świat odrutowany jest naturalnym środowiskiem życia ludzi.

Jesteście też dla nas wsparciem, a w każdym razie chcielibyśmy, abyście nim byli. Człowiek w Europie Wschodniej jest w szczególny sposób samotny, naznaczony dotkliwym poczuciem opuszczenia. Może inaczej jest w Polsce, gdzie „Solidarność” ludzi połączyła, a stan wojenny nie zdołał ich znowu rozproszkować na jednostki. Lecz normą jest samotność. Nie taki zwykły brak bliskich wokół siebie, lecz samotność wobec ogromnej machiny państwowej, która jest wszędzie. Może zaatakować z każdej strony, odebrać wszystko, w niektórych krajach nawet własne dzieci. Nie ma przed nią żadnych środków obrony.

Wy możecie takim być. Wasz głos, wasze świadectwo, że te miliony ludzi na wschód od muru berlińskiego to są ciągle członkowie europejskiej społeczności. Nie to jest najważniejsze, czy nasi władcy wezmą pod uwagę wasze opinie, choć czasem się z nimi liczą.
Wasz głos, wasza pamięć mają znaczenie dla nas, choćby nie dawały żadnych skutków praktycznych. Są wsparciem, które ludzi tam ośmiela, umacnia w ich własnym pragnieniu, by uczłowieczyć świat, w którym żyją.

Wasz głos w naszych sprawach to także wasza obecność w tamtej części pojałtańskiej Europy – u boku ludów, a nie władców. Nie wiadomo, ile czasu przyjdzie nam, Europejczykom ze Wschodu, żyć bez wolności, która dla nas nie jest ideałem abstrakcyjnym, ale warunkiem, by żyć normalnie.

Lecz jeśli kiedyś tamta część kontynentu zacznie żyć normalnie, to nie wskutek reform oświeconych totalitarystów, lecz przez napór ludów. Waszej jedności, potęgi gospodarczej i obronnej oraz waszego przywiązania do całej Europy wolnej od murów i drutów – tego
pragnęlibyśmy my, którzy nie będziemy wybierać posłów do Parlamentu Europejskiego. Mając jednak zarazem nadzieję, że wybierzecie takich, którzy przybliżą nas choćby o maleńki krok do chwili, gdy razem będziemy wybierać parlament całej Europy.

„Le Monde”, 16 czerwca 1984
Gazeta Wyborcza, 06/06/2009